Fiszki

Gatunki i rodzaje literackie

Zestaw fiszek obejmujący definicje rodzajów i gatunków literackich (liryka, epika, dramat) oraz pojęcia z zakresu publicystyki i literatury faktu.

AutorEduNori

46 kart

Klasa 7

Język polski

10+

+Klasa 8+Szkoła średnia#rodzaje literackie#gatunki literackie#liryka#epika#dramat#teoria literatury#literatura faktu#publicystyka

Brak ocen

Zaloguj się, aby zapisywać postęp nauki.

Wybierz tryb nauki

Ucz się

Pełny zestaw, wszystkie karty po kolei

Trenuj

Znane karty pojawiają się rzadziej

Do skutku

Powtarzaj aż wszystkie znasz

Tasuj kolejnośćKarty w losowej kolejności

Losuj stronęLosowo przód lub tył jako pytanie

Wszystkie fiszki w zestawie (46)

Co to jest rodzaj literacki?: Rodzaj literacki to najszerszy sposób podziału utworów literackich. Wyróżnia się go na podstawie tego, kto i w jaki sposób wypowiada się w utworze oraz jak jest przedstawiony świat.
Podział na rodzaje wynika ze sposobu wypowiedzi, a nie z tematu czy długości utworu.
Wymień trzy rodzaje literackie i powiedz, czym się różnią.: Trzy rodzaje literackie to: - Liryka: wypowiada się podmiot liryczny (przeżycia, uczucia). - Epika: narrator opowiada o zdarzeniach. - Dramat: bohaterowie działają i mówią (dialogi), świat przedstawia się bezpośrednio.
Kto to jest narrator w utworze epickim?: Narrator to fikcyjna osoba mówiąca, która opowiada wydarzenia w utworze epickim. Nie należy go utożsamiać z autorem dzieła.
Czym różni się narracja pierwszoosobowa od trzecioosobowej?: - Narracja pierwszoosobowa: narrator mówi w 1. osobie ("ja"), jest uczestnikiem lub świadkiem wydarzeń. - Narracja trzecioosobowa: narrator mówi o bohaterach w 3. osobie ("on", "ona", "oni"), stoi poza światem przedstawionym.
Kim jest narrator wszechwiedzący, a kim ograniczony?: - Narrator wszechwiedzący: wie wszystko o świecie przedstawionym, zna myśli i uczucia bohaterów oraz ich przeszłość i przyszłość. - Narrator ograniczony: jego wiedza jest niepełna, relacjonuje tylko to, co widzi lub czego dowiaduje się od innych postaci.
Co składa się na świat przedstawiony w utworze literackim?: Świat przedstawiony to ogół elementów tworzących rzeczywistość ukazaną w utworze: czas i miejsce akcji, bohaterowie oraz zdarzenia.
Do świata przedstawionego należy również m.in. fabuła i akcja.
Czym różni się fabuła od akcji?Jedno z tych pojęć jest szersze i obejmuje np. wcześniejsze losy i wspomnienia bohaterów, a drugie dotyczy tylko zdarzeń bieżących.: - Fabuła: to układ wszystkich zdarzeń w utworze w porządku przyczynowo-skutkowym (obejmuje również wydarzenia z przeszłości, np. wspomnienia). - Akcja: to węższe pojęcie, ciąg zdarzeń zmierzających do punktu kulminacyjnego, obejmujący tylko to, co dzieje się "tu i teraz" w utworze.
Jakie cechy ma powieść?: Powieść to rozbudowany utwór epicki pisany prozą, o wielowątkowej fabule, licznych bohaterach i swobodnej kompozycji.
Czym charakteryzuje się nowela?: Nowela to krótki utwór epicki o zwięzłej, jednowątkowej fabule, z wyraźnym punktem kulminacyjnym i zaskakującą puentą.
Z nowelą klasyczną wiąże się teoria sokoła - występowanie motywu przewodniego (często przedmiotu), który ma decydujący wpływ na losy bohatera (np. w "Katarynce" B. Prusa).
Co odróżnia opowiadanie od noweli?: Opowiadanie to niedługi utwór epicki o prostej, zwykle jednowątkowej fabule. W przeciwieństwie do noweli ma swobodniejszą budowę - dopuszcza dygresje, opisy i nie wymaga ścisłego punktu kulminacyjnego ani puenty.
Czym różni się pamiętnik od dziennika?: - Dziennik: zapisywany na bieżąco (z dnia na dzień), autor nie zna jeszcze zakończenia opisywanych spraw. - Pamiętnik: pisany z perspektywy czasu (po fakcie), autor zna już finał wydarzeń i może je oceniać z dystansu.
Co to jest epos?: Epos (epopeja) to rozbudowany utwór epicki, zwykle wierszowany, ukazujący dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów na tle przełomowych wydarzeń ważnych dla narodu.
Najsłynniejsze eposy: "Iliada" i "Odyseja" Homera; polska epopeja narodowa to "Pan Tadeusz" Adama Mickiewicza.
Jakie cechy ma baśń?: Baśń to utwór epicki o fantastycznej treści, w którym występują postacie i zdarzenia nadprzyrodzone (wróżki, czary). Dobro zwycięża zło, a czas i miejsce akcji są zazwyczaj nieokreślone.
Przykłady: "Kopciuszek", "Jaś i Małgosia".
Czym jest legenda?: Legenda to opowieść o postaci, miejscu lub wydarzeniu historycznym, ubarwiona elementami fantastycznymi i cudownymi.
Przykłady: legenda o Warsie i Sawie, o smoku wawelskim, o świętym Aleksym.
Co to jest mit?: Mit to opowieść o bogach i herosach, która wyjaśniała pochodzenie świata, człowieka i zjawisk przyrody. Był wyrazem wierzeń starożytnych (głównie Greków i Rzymian).
Przykłady: mit o Prometeuszu, o Dedalu i Ikarze, o Syzyfie.
Jakie cechy ma bajka?: Bajka to krótki utwór (często wierszowany) z wyraźnym morałem, w którym bohaterami najczęściej są zwierzęta, przedmioty lub zjawiska uosabiające ludzkie cechy.
Mistrzem polskiej bajki był Ignacy Krasicki (np. "Kruk i lis", "Szczur i kot").
Co to jest przypowieść (parabola)?: Przypowieść (parabola) to utwór o charakterze moralizatorskim, w którym przedstawione zdarzenia są tylko przykładem ilustrującym ogólną prawdę moralną lub religijną.
Przykład: przypowieść o synu marnotrawnym, o siewcy.
Kto to jest podmiot liryczny?: Podmiot liryczny to osoba mówiąca w wierszu, tzw. "ja" liryczne. Wyraża on uczucia, myśli i przeżycia; nie należy go utożsamiać z autorem.
Czym różni się liryka bezpośrednia od pośredniej?: - Liryka bezpośrednia: podmiot liryczny mówi w 1. osobie i wprost wyznaje swoje uczucia ("ja"). - Liryka pośrednia: uczucia wyrażane są pośrednio, np. przez opis krajobrazu lub sytuację, a podmiot jest ukryty.
W liryce pośredniej może wystąpić tzw. liryka roli (podmiot wciela się w jakąś postać) lub liryka maski.
Jakie są podstawowe rodzaje liryki ze względu na tematykę?: Główne odmiany tematyczne liryki to m.in.: - Liryka miłosna (uczucia do drugiej osoby), - Liryka patriotyczna (miłość do ojczyzny, sprawy narodu), - Liryka apelu (zwrot do adresata z wezwaniem do działania, np. poezja tyrtejska), - Liryka religijna (relacja z Bogiem, wiara), - Liryka refleksyjno-filozoficzna (rozważania nad sensem życia i światem).
Co to jest wiersz?: Wiersz to utwór o szczególnej, rytmicznej organizacji języka, podzielony na wersy. Wersy łączą się w strofy (zwrotki).
Wiersz może być m.in. stroficzny (podzielony na strofy) lub stychiczny (ciągły, bez strof).
Czym różni się wiersz biały od wiersza wolnego?Jeden dotyczy samego braku rymów (często używany w renesansie), a drugi całkowitego braku stałego rytmu i tradycyjnej budowy (popularny we współczesnej poezji).: - Wiersz biały: wiersz pozbawiony rymów (ale może mieć regularną budowę, zwrotki i rytm). - Wiersz wolny: wiersz odrzucający zasady tradycyjnej budowy (nie ma regularnego rytmu, równej liczby sylab, zazwyczaj nie ma też rymów).
Czym jest fraszka?: Fraszka to krótki utwór liryczny, często żartobliwy, o zwięzłej formie i dowcipnej, zaskakującej puencie.
Mistrzem fraszki był Jan Kochanowski (np. "Na zdrowie", "Na lipę").
Jakie cechy ma pieśń jako gatunek liryczny?: Pieśń to utwór liryczny o prostej, regularnej budowie (często z refrenem), pierwotnie przeznaczony do śpiewania. Może mieć charakter refleksyjny, radosny, patriotyczny itp.
Przykład: "Pieśń świętojańska o Sobótce" Jana Kochanowskiego.
Czym jest hymn?: Hymn to uroczysta, podniosła pieśń pochwalna, skierowana ku bóstwu, idei lub wyjątkowym wartościom.
Przykłady: "Bogurodzica" (najstarsza polska pieśń religijna), "Mazurek Dąbrowskiego" (hymn państwowy).
Co to jest tren?: Tren to utwór liryczny o charakterze żałobnym, wyrażający żal, ból i rozpacz po śmierci bliskiej lub wybitnej osoby oraz sławiący jej zalety.
Najsłynniejszy cykl "Trenów" napisał Jan Kochanowski po śmierci córki Urszulki.
Jakie cechy ma oda?: Oda to utwór liryczny o podniosłym, patetycznym stylu, sławiący wybitną osobę, wielką ideę lub doniosłe wydarzenie.
Przykład: "Oda do młodości" Adama Mickiewicza.
Czym charakteryzuje się elegia?: Elegia to utwór liryczny o nastroju powagi, smutku i refleksji, podejmujący tematykę przemijania, śmierci lub utraty.
Jaka jest budowa sonetu?: Sonet to utwór liryczny o ściśle ustalonej budowie: składa się z 14 wersów podzielonych na 4 strofy (dwie pierwsze są czterowersowe i mają charakter opisowy, dwie ostatnie - trójwersowe - refleksyjny).
Przykłady: sonety Petrarki, sonety Szekspira oraz "Stepy akermańskie" Adama Mickiewicza.
Co to jest psalm?: Psalm to biblijny utwór liryczny o charakterze modlitewnym. Może mieć formę dziękczynną, błagalną, pochwalną lub pokutną.
Zbiorem psalmów w Biblii jest "Księga Psalmów" (tradycyjnie przypisywana królowi Dawidowi).
Jakie cechy ma sielanka?: Sielanka (idyla) to utwór poetycki przedstawiający wyidealizowany, beztroski obraz życia na wsi, często z motywem miłości pasterzy na łonie natury.
Mistrzem gatunku w Polsce był Franciszek Karpiński (np. "Laura i Filon").
Czym różni się dialog od monologu w dramacie?: - Dialog: rozmowa co najmniej dwóch osób (bohaterów). - Monolog: dłuższa wypowiedź jednej osoby, wygłaszana do siebie lub do innych.
Czym jest tekst główny w dramacie?: Tekst główny to wypowiedzi bohaterów dramatu (dialogi i monologi). Stanowi on podstawę budowy akcji i kreacji postaci w dziele scenicznym.
Co to są didaskalia (tekst poboczny)?: Didaskalia (tekst poboczny) to wskazówki autora dramatu, niewypowiadane na scenie. Dotyczą wyglądu i zachowania bohaterów, ich gestów, mimiki, a także dekoracji i oświetlenia.
Didaskalia zapisuje się zazwyczaj w nawiasach lub kursywą.
Wymień trzy podstawowe odmiany dramatu i je scharakteryzuj.: - Tragedia: konflikt tragiczny prowadzi do nieuchronnej katastrofy bohatera. - Komedia: przedstawia śmieszne sytuacje i wady ludzkie, ma radosny nastrój i szczęśliwe zakończenie. - Dramat właściwy: łączy powagę z komizmem, odrzuca rygorystyczne zasady klasyczne (np. zasadę trzech jedności).
Na czym polega zasada trzech jedności w dramacie antycznym?: To rygorystyczna zasada klasycznego dramatu (tragedii antycznej) obejmująca: - Jedność czasu: akcja zamyka się w 24 godzinach. - Jedność miejsca: akcja toczy się tylko w jednym miejscu. - Jedność akcji: fabuła jest jednowątkowa, skupiona na jednym głównym problemie.
Co to jest katharsis?: Katharsis (oczyszczenie) to nadrzędny cel tragedii antycznej. Przez wywołanie u widza uczuć litości (dla bohatera) i trwogi (przed jego losem), sztuka miała oczyszczać jego umysł i duszę z tych emocji.
Jakie są główne cechy dramatu szekspirowskiego?: Dramat szekspirowski odrzucił klasyczne zasady antyczne na długo przed romantyzmem: - Złamał zasadę trzech jedności oraz decorum (wprowadzził sceny komiczne do tragedii). - Pogłębił psychologię postaci (bohaterowie są zmienni i pełni wewnętrznych konfliktów). - Wprowadził sceny zbiorowe i podział na akty oraz sceny.
Przykłady: "Makbet", "Romeo i Julia", "Hamlet".
Jakie są główne cechy dramatu romantycznego?: Dramat romantyczny drastycznie odrzucał antyczne reguły: - Łamał zasadę trzech jedności (wielowątkowość, zmiany miejsc, akcja rozciągnięta w czasie). - Zrywał z zasadą decorum (łączył komizm z tragizmem oraz sceny podniosłe z wulgarnymi). - Cechował się kompozycją otwartą (brak jasnego zakończenia) oraz występowaniem zjawisk i postaci fantastycznych.
Sztandarowym przykładem jest II, III i IV część "Dziadów" Adama Mickiewicza oraz "Kordian" J. Słowackiego.
Co to jest synkretyzm rodzajowy?: Synkretyzm rodzajowy to zjawisko łączenia w jednym utworze cech i elementów należących do różnych rodzajów literackich (liryki, epiki i dramatu).
Dlaczego ballada jest gatunkiem synkretycznym?: Ballada łączy cechy trzech rodzajów literackich: - Epika: posiada fabułę i narratora. - Liryka: jest wierszowana, pełna nastrojowości i uczuć. - Dramat: zawiera dialogi i wartką akcję.
Przykłady: "Świtezianka", "Lilije" Adama Mickiewicza.
Co to jest satyra?: Satyra to utwór ośmieszający i piętnujący ludzkie wady, przywary, absurdalne sytuacje i złe obyczaje społeczne. Ma charakter krytyczny, ale nie atakuje konkretnych osób z imienia.
Mistrzem polskiej satyry był Ignacy Krasicki (np. "Do króla", "Żona modna").
Co to jest powieść poetycka?: Powieść poetycka to dłuższy utwór wierszowany, łączący cechy epiki (fabuła) i liryki (emocjonalność, subiektywizm), o swobodnej kompozycji i fragmentarycznej budowie. Typowy gatunek dla romantyzmu.
Przykłady: "Giaur" G.G. Byrona, "Konrad Wallenrod" Adama Mickiewicza.
Co to jest reportaż?: Reportaż to gatunek z pogranicza publicystyki i literatury faktu. Opisuje autentyczne wydarzenia i postacie na podstawie zebranych przez autora (reportera) materiałów.
Przykłady: "Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall, reportaże Ryszarda Kapuścińskiego.
Czym charakteryzuje się esej?: Esej to swobodny, subiektywny utwór napisany prozą, w którym autor dzieli się swoimi przemyśleniami na dany temat (filozoficzny, literacki, społeczny). Nie wyczerpuje tematu i dopuszcza dygresje.
Co to jest felieton?: Felieton to krótki utwór publicystyczny, często o charakterze satyrycznym lub humorystycznym, poruszający aktualne tematy społeczne lub kulturalne.