Fiszki

Gmina, powiat, województwo - jak działa samorząd w Polsce

Samorząd gminy, powiatu i województwa. Zadania własne i zlecone, kompetencje rady, wójta, burmistrza, prezydenta, budżet obywatelski i partycypacja.

AutorEduNori

29 kart

Klasa 8

Społeczeństwo i obywatelstwo

10+

#wos#samorząd terytorialny#gmina#powiat#województwo

Brak ocen

Zaloguj się, aby zapisywać postęp nauki.

Wybierz tryb nauki

Ucz się

Pełny zestaw, wszystkie karty po kolei

Trenuj

Znane karty pojawiają się rzadziej

Do skutku

Powtarzaj aż wszystkie znasz

Tasuj kolejnośćKarty w losowej kolejności

Losuj stronęLosowo przód lub tył jako pytanie

Wszystkie fiszki w zestawie (29)

Czym jest samorząd terytorialny?: To wspólnota mieszkańców danego terenu (np. gminy, powiatu, województwa) oraz jej organy, która wykonuje zadania publiczne we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność.
Samorząd działa niezależnie od rządu centralnego, ale w granicach prawa. Konstytucja RP gwarantuje jego istnienie.
Na czym polega decentralizacja władzy publicznej?: Na przekazywaniu części zadań i kompetencji ze szczebla centralnego (rządu państwa) na niższe szczeble - do samorządu gminnego, powiatowego i wojewódzkiego.
Co oznacza zasada pomocniczości (subsydiarności)?: Zasada, według której sprawy powinny być rozstrzygane na możliwie najniższym szczeblu władzy (najbliżej obywatela). Wyższy szczebel wkracza dopiero wtedy, gdy niższy sam nie da rady.
Na czym polega trójstopniowy podział terytorialny Polski obowiązujący od 1999 roku?: Kraj dzieli się na 3 szczeble: 1. Gminy (ok. 2477) 2. Powiaty (314) 3. Województwa (16)
Podział ten wprowadzono w życie 1 stycznia 1999 r. Liczba gmin i powiatów może się nieznacznie zmieniać na przestrzeni lat.
Jakie są rodzaje gmin w Polsce?: Wyróżniamy 3 rodzaje gmin: - wiejskie - miejsko-wiejskie (miasto oraz okoliczne wsie) - miejskie (miasta)
Jaką funkcję pełni rada gminy i co do niej należy?: To organ stanowiący i kontrolny. Do jej zadań należy m.in.: - uchwalanie prawa miejscowego - uchwalanie budżetu i podatków lokalnych - kontrolowanie organu wykonawczego (np. wójta)
Radni wybierani są w wyborach bezpośrednich. Ich kadencja trwa 5 lat.
Jak nazywa się organ wykonawczy gminy i od czego zależy jego tytuł?: Jest to organ jednoosobowy. Nazwa zależy od rodzaju gminy: - wójt (gmina wiejska) - burmistrz (gmina miejsko-wiejska i miejska) - prezydent miasta (duże miasta, zazwyczaj powyżej 100 tys. mieszkańców)
Wybierani są w wyborach bezpośrednich na 5 lat. Ważne: mogą pełnić swoją funkcję maksymalnie przez dwie kadencje.
W jaki sposób rada gminy ocenia pracę wójta (burmistrza/prezydenta) po zakończeniu roku?: Głosuje nad dwiema ważnymi uchwałami: 1. Wotum zaufania - akceptacja raportu o stanie gminy (ogólnej działalności). 2. Absolutorium - pozytywna ocena tego, jak organ wykonawczy zrealizował budżet w minionym roku.
Nieudzielenie absolutorium może być krokiem w stronę odwołania wójta przed końcem kadencji.
Wymień najważniejsze zadania własne gminy.: Gmina zaspokaja bieżące potrzeby mieszkańców. Należą do nich m.in.: - oświata (szkoły podstawowe i przedszkola) - infrastruktura (wodociągi, kanalizacja, drogi gminne) - pomoc społeczna - utrzymanie porządku i czystości
Zadania własne gmina wykonuje samodzielnie i w całości finansuje z własnego budżetu.
Czym są jednostki pomocnicze gminy? Podaj przykłady.: To mniejsze obszary wewnątrz gminy, tworzone po to, by przybliżyć władzę mieszkańcom. Przykłady: - sołectwo (na wsiach) - osiedle lub dzielnica (w miastach)
Sołectwo reprezentuje sołtys wraz z radą sołecką; organem uchwałodawczym jest tam zebranie wiejskie.
Czym jest powiat i jakie jest jego miejsce w strukturze samorządu?: To jednostka samorządu ponadgminnego, obejmująca kilka lub kilkanaście gmin. Realizuje zadania, których gminy nie są w stanie wykonać samodzielnie ze względu na mniejszy budżet i zasięg.
Jaką rolę pełni rada powiatu?: To organ stanowiący i kontrolny powiatu. Do jej zadań należy m.in.: - uchwalanie prawa miejscowego i budżetu powiatu - kontrolowanie zarządu powiatu
Radni powiatu wybierani są w wyborach bezpośrednich na 5 lat.
Kto jest organem wykonawczym powiatu?Uwaga na pułapkę: organem jest cała grupa, a nie tylko jedna osoba stojąca na czele.: Zarząd powiatu, na którego czele stoi starosta. Zarząd wykonuje uchwały rady powiatu i zarządza nim na co dzień.
W przeciwieństwie do wójta, starosta nie jest wybierany bezpośrednio przez mieszkańców. Wybiera go rada powiatu.
Jakie zadania należą do powiatu?: Sprawy o szerszym zasięgu niż gminne, m.in.: - edukacja (szkoły ponadpodstawowe: licea, technika, branżowe) - zdrowie (szpitale powiatowe) - infrastruktura (drogi powiatowe) - walka z bezrobociem (Powiatowe Urzędy Pracy)
To właśnie w urzędzie powiatowym (w starostwie) rejestruje się pojazdy i odbiera prawo jazdy.
Co to jest miasto na prawach powiatu?: To gmina miejska, która jednocześnie, samodzielnie wykonuje zadania powiatu. Jeden aparat urzędniczy i jedne władze pełnią funkcje obu szczebli.
Przykłady to zazwyczaj największe miasta: Warszawa, Kraków, Gdańsk, Poznań, ale też np. Sopot czy Płock. W Polsce jest ich 66.
Czym jest województwo i jaką rolę pełni w samorządzie?: To największa jednostka samorządu terytorialnego (szczebel regionalny). Samorząd województwa nie zajmuje się sprawami bieżącymi obywateli, lecz prowadzi ogólną politykę rozwoju całego regionu.
Jaką funkcję pełni sejmik województwa?: To organ stanowiący i kontrolny. Uchwala m.in.: - strategię rozwoju województwa - budżet - prawo miejscowe
Członkowie sejmiku nazywani są radnymi województwa. Ich kadencja to również 5 lat.
Kto jest organem wykonawczym województwa?Uwaga na pułapkę: podobnie jak w powiecie, organem wykonawczym jest grupa osób, a nie sam przewodniczący.: Zarząd województwa, na którego czele stoi marszałek województwa. Zarząd wykonuje uchwały sejmiku i zarządza całym regionem.
Marszałek województwa, tak jak starosta, wybierany jest przez radnych (sejmik), a nie w wyborach bezpośrednich przez obywateli.
Jakie są najważniejsze zadania samorządu województwa?: Sprawy o zasięgu regionalnym, m.in.: - ustalanie strategii rozwoju - infrastruktura (drogi wojewódzkie, organizacja kolei regionalnych) - zdrowie (specjalistyczne szpitale wojewódzkie) - ochrona środowiska i kultura (np. teatry wojewódzkie)
Samorząd województwa w dużej mierze odpowiada również za rozdzielanie funduszy płynących z Unii Europejskiej na rozwój regionu.
Kim jest wojewoda i czy należy do samorządu terytorialnego?Nie myl z Marszałkiem Województwa! Marszałek to szef samorządu, ten drugi to wysłannik rządu z Warszawy.: Wojewoda to przedstawiciel rządu (Rady Ministrów) w terenie. NIE należy do samorządu terytorialnego - reprezentuje administrację państwową.
Wojewodę powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów (Premier). Sprawuje on nadzór prawny nad samorządem i odpowiada m.in. za bezpieczeństwo w regionie.
Jaka jest różnica między zadaniami własnymi a zleconymi samorządu?: - Zadania własne: zaspokajają lokalne potrzeby, samorząd wykonuje je samodzielnie i finansuje z własnych środków. - Zadania zlecone: nałożone przez władzę centralną (rząd), na których realizację samorząd musi otrzymać pieniądze z budżetu państwa.
Przykładem zadania zleconego jest np. wydawanie dowodów osobistych czy prowadzenie aktów stanu cywilnego w gminie.
Jakie są główne źródła dochodów jednostek samorządu terytorialnego?: 1. Dochody własne (np. podatki i opłaty lokalne) 2. Udziały w podatkach państwowych (PIT i CIT od mieszkańców i firm) 3. Subwencja ogólna z budżetu państwa (głównie na oświatę) 4. Dotacje celowe (środki z państwa lub UE na konkretny projekt)
Najczęstszym dochodem własnym gminy jest podatek od nieruchomości (np. za dom lub działkę).
Co to jest budżet jednostki samorządu terytorialnego i kto go uchwala?: To roczny plan finansowy (planowane dochody i wydatki) samorządu. Uchwala go zawsze organ stanowiący: rada gminy, rada powiatu lub sejmik województwa.
Projekt budżetu przygotowuje organ wykonawczy (np. wójt), a ostatecznie głosuje nad nim organ stanowiący (rada).
Czym jest budżet obywatelski?: To wydzielona część budżetu jednostki samorządu, o której przeznaczeniu bezpośrednio decydują mieszkańcy w powszechnym głosowaniu na zgłoszone wcześniej projekty.
W miastach na prawach powiatu tworzenie budżetu obywatelskiego jest prawnie obowiązkowe.
Czym jest referendum lokalne i czego może dotyczyć?: To bezpośrednie głosowanie mieszkańców, w którym rozstrzygają ważną sprawę lokalną. Może dotyczyć np.: - samoopodatkowania się mieszkańców - odwołania władz (np. wójta lub rady gminy) przed końcem kadencji.
Referendum w sprawie odwołania organu jest ważne tylko wtedy, gdy weźmie w nim udział co najmniej 3/5 liczby osób, które głosowały w wyborze tego organu (wymóg frekwencji).
Czym różnią się konsultacje społeczne od inicjatywy uchwałodawczej mieszkańców?: - Konsultacje: władza jedynie zasięga opinii mieszkańców (wynik nie jest prawnie wiążący). - Inicjatywa uchwałodawcza: to prawo obywateli do złożenia własnego, gotowego projektu uchwały, który rada ma obowiązek rozpatrzyć na sesji.
Aby wnieść inicjatywę w gminie, potrzebne są podpisy: 100, 200 lub 300 mieszkańców (wymóg zależy od wielkości gminy).
Czym jest młodzieżowa rada gminy (lub miasta)?: To organ doradczy reprezentujący młodzież z danego terenu. Jej głównym zadaniem jest opiniowanie projektów uchwał dotyczących młodych ludzi oraz zgłaszanie własnych inicjatyw społecznych.
W ustawie nosi nazwę "młodzieżowej rady gminy", jednak w miastach nazywa się ją Młodzieżową Radą Miasta. Od 2021 r. można tworzyć też młodzieżowe rady powiatów i sejmiki województw.
Ile lat trzeba mieć, aby głosować i kandydować w wyborach samorządowych?: - 18 lat: aby głosować (czynne prawo wyborcze) oraz kandydować na radnego (gminy, powiatu, województwa). - 25 lat: aby kandydować na stanowisko organu wykonawczego (wójta, burmistrza lub prezydenta miasta).
Wybory samorządowe w Polsce są równe, tajne, powszechne i bezpośrednie.
Jakie instytucje sprawują nadzór nad działalnością samorządu terytorialnego?: Samorząd jest niezależny, ale kontrolowany wyłącznie pod względem zgodności z prawem przez: - Wojewodę (sprawy ogólne i prawne) - Regionalne Izby Obrachunkowe (RIO) (sprawy finansowe i budżetowe)
Prezes Rady Ministrów (Premier) również ma uprawnienia nadzorcze. W skrajnych przypadkach naruszania prawa, może rozwiązać zarząd i wprowadzić tzw. zarząd komisaryczny.